Jak zapobiec boreliozie? Kompletny przewodnik ochrony przed kleszczami

Ten artykuł jest kompleksowym przewodnikiem po skutecznych metodach zapobiegania boreliozie, chorobie przenoszonej przez kleszcze. Dowiesz się z niego, jak chronić siebie i swoich bliskich przed ukąszeniami, jak postępować po kontakcie z kleszczem oraz jakie są najnowsze informacje na temat profilaktyki i leczenia.

Dlaczego zapobieganie boreliozie jest dziś ważniejsze niż kiedykolwiek?

Jako ekspertka w dziedzinie zdrowia publicznego, z niepokojem obserwuję rosnące statystyki dotyczące boreliozy w Polsce. W 2023 roku odnotowano aż 25 244 przypadki tej choroby, co stanowi znaczący wzrost w porównaniu do 17 369 przypadków w roku 2022. Co więcej, dane za pierwszą połowę 2024 roku wskazują na kontynuację tej niepokojącej tendencji. To jasno pokazuje, że zagrożenie boreliozą jest realne i niestety, coraz większe.

Dlaczego tak się dzieje? Kluczową rolę odgrywają tu zmiany klimatyczne. Łagodne zimy sprawiają, że kleszcze są aktywne przez znacznie dłuższy czas w ciągu roku, a ich populacje rosną. Dodatkowo, obserwujemy ekspansję kleszczy na tereny, które kiedyś wydawały się bezpieczne coraz częściej spotykamy je nie tylko w lasach, ale także w miejskich parkach, na skwerach czy nawet w przydomowych ogrodach. Oznacza to, że ryzyko kontaktu z tymi pajęczakami dotyczy praktycznie każdego z nas, niezależnie od tego, czy jesteśmy zapalonymi miłośnikami górskich wędrówek, czy tylko spacerujemy z psem po osiedlowym parku.

Borelioza, choć wcześnie zdiagnozowana i leczona antybiotykami, jest uleczalna, to jednak w przypadku opóźnienia diagnostyki może prowadzić do bardzo poważnych i przewlekłych komplikacji, takich jak problemy neurologiczne, kardiologiczne czy stawowe. Dlatego właśnie profilaktyka jest naszą najskuteczniejszą bronią i powinna stać się priorytetem dla każdego, kto spędza czas na łonie natury.

Twoja pierwsza linia obrony: Jak skutecznie unikać kontaktu z kleszczami?

Zanim w ogóle pomyślimy o repelentach czy usuwaniu kleszczy, najważniejsze jest, aby w miarę możliwości unikać kontaktu z nimi. Kleszcze są najbardziej aktywne od wczesnej wiosny do późnej jesieni, a przy sprzyjających warunkach pogodowych (czyli łagodnych zimach) ich aktywność może trwać praktycznie cały rok. Występują w całej Polsce, ale szczególnie upodobały sobie lasy liściaste i mieszane, łąki, wysokie trawy, zarośla, a także, co ważne, parki miejskie i skwery. Warto śledzić interaktywne mapy online, które pokazują zgłaszane miejsca występowania kleszczy, aby mieć świadomość, gdzie ryzyko jest największe często są to województwa mazowieckie, śląskie, dolnośląskie i podlaskie.

Moją pierwszą i najważniejszą radą jest traktowanie ubioru jako naszej osobistej "zbroi" przeciwko kleszczom:

• Kolory: Zawsze preferuj jasne kolory ubrań. Na jasnym materiale znacznie łatwiej jest zauważyć małego, ciemnego kleszcza, zanim zdąży on wbić się w skórę.
• Zakrycie ciała: To podstawa! Zawsze zakładaj długie rękawy i długie nogawki. Pamiętaj o zakrytych butach, a skarpetki naciągnij na nogawki spodni. To tworzy barierę, której kleszczom trudniej jest pokonać. Nie zapominaj o nakryciu głowy, zwłaszcza jeśli poruszasz się w wysokiej trawie czy zaroślach.
• Materiały: Wybieraj ubrania wykonane z gładkich tkanin. Na nich kleszczom jest trudniej się utrzymać i wspinać w poszukiwaniu miejsca do ukąszenia.

Uzupełnieniem odpowiedniego ubioru są proste nawyki podczas spacerów i pikników. Staraj się unikać siadania bezpośrednio na trawie, zwłaszcza w wysokich zaroślach. Zawsze trzymaj się wyznaczonych ścieżek, a jeśli musisz odpocząć, wybierz ławkę lub rozłóż koc w miejscu, gdzie trawa jest krótko skoszona i nie ma gęstych krzewów. Te proste zasady mogą znacząco zmniejszyć ryzyko kontaktu z kleszczami.

Chemiczna tarcza: Co musisz wiedzieć o repelentach?

Oprócz odpowiedniego ubioru, niezwykle skuteczną metodą ochrony przed kleszczami są repelenty. Na rynku dostępnych jest wiele preparatów, ale za najskuteczniejsze substancje odstraszające uważa się DEET i ikarydynę. Osobiście polecam te dwie substancje ze względu na ich udowodnioną skuteczność i długotrwałe działanie.

Ikarydyna jest często postrzegana jako alternatywa dla DEET, szczególnie dla osób o wrażliwej skórze lub dla tych, którzy obawiają się wpływu DEET na materiały syntetyczne (DEET może uszkadzać niektóre tworzywa sztuczne). Jest równie skuteczna, ale zazwyczaj łagodniejsza. Zaleca się stosowanie preparatów o odpowiednim stężeniu im wyższe stężenie (w rozsądnych granicach, zgodnie z zaleceniami producenta), tym dłużej trwa ochrona. Zazwyczaj preparaty z 20-30% DEET lub ikarydyny zapewniają ochronę na kilka godzin.

Aby repelent działał jak najdłużej i najskuteczniej, kluczowa jest prawidłowa aplikacja. Spryskaj nim odsłoniętą skórę oraz ubranie. Pamiętaj, aby omijać okolice oczu i ust. Po kilku godzinach, a także po intensywnym wysiłku fizycznym, który powoduje pocenie się, lub po kąpieli, należy ponownie zaaplikować preparat. Zawsze czytaj instrukcję producenta, ponieważ każdy produkt może mieć nieco inne zalecenia.

Warto również wspomnieć o naturalnych alternatywach, takich jak olejki eteryczne (np. z eukaliptusa cytrynowego, lawendy czy trawy cytrynowej). Chociaż mogą one wykazywać pewne działanie odstraszające, ich skuteczność jest zazwyczaj niższa i krótsza niż w przypadku preparatów z DEET czy ikarydyną. Moim zdaniem, nie powinny być traktowane jako jedyna metoda ochrony w obszarach o wysokim ryzyku występowania kleszczy.

Poniżej przedstawiam krótkie porównanie DEET i Ikarydyny:

Kluczowy rytuał po powrocie: precyzyjna inspekcja ciała krok po kroku

Nawet jeśli zastosujemy wszystkie środki ostrożności, zawsze istnieje ryzyko, że kleszcz znajdzie drogę do naszej skóry. Dlatego dokładna inspekcja ciała po powrocie z terenów zielonych jest absolutnie kluczowa. Pamiętaj, że im szybciej usuniemy kleszcza, tym mniejsze ryzyko zakażenia boreliozą, ponieważ bakterie potrzebują czasu, aby przedostać się z przewodu pokarmowego kleszcza do naszego organizmu (zazwyczaj jest to co najmniej 24-48 godzin).

Kleszcze mają swoje ulubione miejsca są to zazwyczaj obszary ciepłe, wilgotne i dobrze ukryte. Nazywam to "anatomią ryzyka". Zwróć szczególną uwagę na:

• Pachy i pachwiny,
• Zgięcia kolan i łokci,
• Obszary za uszami i we włosach (szczególnie u dzieci),
• Okolice pępka,
• Wszelkie fałdy skórne.

Jak przeprowadzić dokładne samobadanie? Oto instrukcja krok po kroku, którą sama stosuję i polecam:

1. Po powrocie do domu rozbierz się do naga. Najlepiej jest przeprowadzić inspekcję przed dużym lustrem, co ułatwia oglądanie większości ciała.
2. Skup się na poszukiwaniu małych, ciemnych punktów, które mogą być kleszczami. Mogą mieć rozmiar od główki szpilki (nimfy) do kilku milimetrów (dorosłe osobniki).
3. Użyj lusterka ręcznego, aby dokładnie obejrzeć trudno dostępne miejsca, takie jak plecy, pośladki czy tylną stronę ud.
4. Jeśli masz dzieci, sprawdź szczególnie dokładnie ich skórę głowy, za uszami, szyję i wszystkie fałdy skórne. Kleszcze często wbijają się w delikatną skórę głowy dziecka.
5. W razie potrzeby, nie wahaj się poprosić inną osobę o pomoc w inspekcji pleców, karku i głowy to miejsca, które najtrudniej samodzielnie dokładnie obejrzeć.

Nie zapominaj również o prysznicu i zmianie ubrań zaraz po powrocie. Prysznic może zmyć kleszcze, które jeszcze nie zdążyły się wbić w skórę. Ubrania, w których byliśmy na zewnątrz, najlepiej od razu wrzucić do prania lub dokładnie wytrzepać na zewnątrz, zanim wniesiemy je do domu. Kleszcze potrafią przetrwać w ubraniach przez dłuższy czas i dopiero później znaleźć dogodne miejsce do ukąszenia.

Znalazłeś kleszcza! Co robić, a czego absolutnie unikać?

Znalezienie wbitego kleszcza może wywołać panikę, ale najważniejsze jest zachowanie spokoju i szybkie, prawidłowe działanie. Pamiętaj, że liczy się każda minuta, ponieważ ryzyko zakażenia rośnie wraz z czasem, jaki kleszcz spędza w skórze. Oto moja sprawdzona instrukcja, jak bezpiecznie usunąć kleszcza:

1. Przygotowanie: Zaopatrz się w odpowiednie narzędzia. Najlepiej sprawdzi się cienka pęseta (taka do brwi) lub specjalistyczny przyrząd do usuwania kleszczy, dostępny w aptekach (np. kleszczołapki, lassa). Unikaj grubych pęset, które mogą zgniatać kleszcza.
2. Chwyt: Chwyć kleszcza jak najbliżej skóry, za jego głowę, a nie za tułów. To minimalizuje ryzyko urwania odwłoka i pozostawienia części kleszcza w skórze, a także zapobiega wyciśnięciu zawartości jego przewodu pokarmowego do rany.
3. Wyciąganie: Wyciągnij kleszcza zdecydowanym, pionowym ruchem, delikatnie, ale stanowczo. Absolutnie nie wykręcaj, nie szarp ani nie zgniataj kleszcza. Te działania mogą spowodować, że kleszcz "zwymiotuje" do rany, zwiększając ryzyko zakażenia.
4. Dezynfekcja: Po usunięciu kleszcza, zdezynfekuj miejsce ukąszenia środkiem antyseptycznym (np. spirytusem salicylowym, płynem dezynfekującym).

Teraz przejdźmy do tego, czego absolutnie unikać. Krąży wiele mitów na temat usuwania kleszczy, które są nie tylko nieskuteczne, ale wręcz niebezpieczne. Nigdy nie smaruj kleszcza tłuszczem, masłem, alkoholem ani żadnymi innymi substancjami! Nie próbuj go przypalać. Te metody mają na celu "uduszenie" kleszcza, co w rzeczywistości powoduje jego cierpienie i zmusza go do "wymiotów" czyli do wstrzyknięcia do naszej krwi wszystkich patogenów, które nosi w sobie. To drastycznie zwiększa ryzyko zakażenia boreliozą i innymi chorobami odkleszczowymi.

Co zrobić z kleszczem po usunięciu? Możesz go zgnieść (np. w chusteczce), spłukać w toalecie lub wrzucić do alkoholu. Jeśli masz obawy i chcesz zbadać kleszcza na obecność bakterii Borrelia, możesz umieścić go w szczelnym pojemniku z wilgotnym wacikiem i dostarczyć do laboratorium. Pamiętaj jednak, że wynik badania kleszcza nie zawsze jest jednoznaczny z zakażeniem człowieka, a negatywny wynik nie zwalnia z obserwacji miejsca ukąszenia.

Czuwanie po incydencie: Kiedy należy skontaktować się z lekarzem?

Usunięcie kleszcza to dopiero początek. Kluczowe jest teraz baczne obserwowanie miejsca ukąszenia oraz swojego samopoczucia. Zalecam, aby obserwować miejsce po ukąszeniu przez około 30 dni. W tym czasie należy zwracać uwagę na wszelkie zmiany skórne, a także na ogólne objawy.

Najbardziej charakterystycznym i wczesnym objawem boreliozy jest rumień wędrujący (Erythema migrans). To sygnał, którego absolutnie nie wolno zignorować:

• Wygląd: Rumień wędrujący to zaczerwienienie skóry, które stopniowo się powiększa, osiągając średnicę powyżej 5 cm. Bardzo często ma charakterystyczny wygląd "tarczy strzelniczej" z przejaśnieniem w środku i czerwoną obwódką na zewnątrz. Może pojawić się w miejscu ukąszenia lub w jego pobliżu.
• Charakterystyka: Zazwyczaj jest ciepły w dotyku, ale co ważne, zazwyczaj nie swędzi ani nie boli. To odróżnia go od zwykłych reakcji alergicznych na ukąszenia owadów.
• Znaczenie: Pojawienie się rumienia wędrującego jest jednym z najwcześniejszych i najbardziej pewnych objawów boreliozy. W takim przypadku konieczna jest natychmiastowa konsultacja lekarska. Lekarz na podstawie wyglądu rumienia może postawić diagnozę i wdrożyć leczenie antybiotykami, nawet bez dodatkowych badań laboratoryjnych, co jest kluczowe dla skuteczności terapii.

Warto również pamiętać, że borelioza może manifestować się innymi, mniej specyficznymi objawami, które mogą towarzyszyć rumieniowi lub pojawić się później. Należą do nich objawy grypopodobne (gorączka, dreszcze, bóle głowy, mięśni i stawów), ogólne zmęczenie czy powiększenie węzłów chłonnych. Jeśli po ukąszeniu kleszcza zaobserwujesz którykolwiek z tych objawów, nawet bez rumienia, również powinieneś skonsultować się z lekarzem.

Szczepionka na boreliozę: Nadzieja na horyzoncie, ale co z dniem dzisiejszym?

Wielu moich pacjentów pyta mnie o szczepionkę na boreliozę. Niestety, muszę podkreślić, że obecnie nie ma dostępnej szczepionki przeciwko boreliozie dla ludzi. To bardzo ważna informacja, ponieważ często mylona jest z inną chorobą odkleszczową.

Dobra wiadomość jest taka, że trwają bardzo zaawansowane badania kliniczne (faza trzecia) nad preparatem o nazwie VLA15. Spodziewamy się, że wyniki tych badań zostaną opublikowane pod koniec 2025 roku. Jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, potencjalna rejestracja i dostępność szczepionki w Unii Europejskiej mogłaby nastąpić nie wcześniej niż w 2026 roku. To daje nadzieję na przyszłość, ale do tego czasu musimy polegać na innych metodach profilaktyki.

W tym kontekście niezwykle ważne jest rozróżnienie boreliozy od Kleszczowego Zapalenia Mózgu (KZM). To dwie zupełnie różne choroby, choć obie przenoszone są przez kleszcze:

• Borelioza jest chorobą bakteryjną, wywoływaną przez krętki z rodzaju Borrelia. Jest leczona antybiotykami.
• Kleszczowe Zapalenie Mózgu (KZM) jest chorobą wirusową. Na KZM istnieje skuteczna szczepionka, która chroni przed zakażeniem wirusem. Niestety, szczepionka na KZM nie chroni przed boreliozą.

KZM, choć rzadsze niż borelioza, może mieć znacznie cięższy przebieg, ponieważ nie ma na nie leczenia przyczynowego leczenie jest jedynie objawowe. Borelioza, jak wspomniałam, jest uleczalna antybiotykami, pod warunkiem wczesnej diagnozy i wdrożenia leczenia. Dlatego tak ważne jest, aby nie mylić tych dwóch schorzeń i świadomie podchodzić do dostępnych metod profilaktyki dla każdej z nich.

Poniżej przedstawiam krótkie porównanie Boreliozy i Kleszczowego Zapalenia Mózgu:

Twój ogród i dom: Jak stworzyć strefę o obniżonym ryzyku?

Profilaktyka boreliozy nie kończy się na lesie czy parku. Ważne jest również, aby zadbać o najbliższe otoczenie nasz ogród i dom. Możemy podjąć proste działania, które znacząco zminimalizują ryzyko kontaktu z kleszczami.

W ogrodzie kluczowe są zabiegi pielęgnacyjne. Kleszcze preferują wilgotne, zacienione miejsca z wysoką roślinnością. Dlatego regularne koszenie trawy jest podstawą. Wysoka trawa to idealne środowisko dla tych pajęczaków. Ważne jest również usuwanie liści i chwastów, zwłaszcza z obrzeży ogrodu, gdzie często tworzą się zarośla. Utrzymywanie ogólnego porządku w ogrodzie, unikanie tworzenia stosów drewna czy gałęzi (które mogą być schronieniem dla gryzoni, a te z kolei są żywicielami kleszczy), także przyczynia się do zmniejszenia populacji kleszczy w naszym otoczeniu.

Często pojawia się pytanie, czy zwierzęta domowe mogą "przynieść" zagrożenie do domu. Odpowiedź brzmi: tak, absolutnie. Psy i koty, które spędzają czas na zewnątrz, mogą przenosić kleszcze na swojej sierści. Kleszcz, który nie zdążył się wbić w zwierzę, może odczepić się w domu i poszukać nowego żywiciela którym może być człowiek. Dlatego tak ważne jest regularne sprawdzanie zwierząt domowych po każdym spacerze, zwłaszcza jeśli były w wysokiej trawie czy zaroślach. Dodatkowo, stosowanie u zwierząt preparatów przeciwkleszczowych (obroże, krople typu spot-on, tabletki) chroni nie tylko samego pupila przed chorobami odkleszczowymi, ale także w znacznym stopniu zmniejsza ryzyko przeniesienia kleszczy do naszego domu i na nas samych. To podwójna korzyść dla całej rodziny.